Reader

Reader | Metamorphoses, Book 3

Metamorphoses

Ovid

Book 3 | Primary edition: Hugo Magnus

Text

Position

Line 1 of 733

Waypoints

Line RefHugo Magnus | Latin
1

Primary

Iamque deus posita fallacis imagine tauri

2

Primary

se confessus erat Dictaeaque rura tenebat,

3

Primary

cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam

4

Primary

imperat et poenam, si non invenerit, addit

5

Primary

exilium, facto pius et sceleratus eodem.

6

Primary

Orbe pererrato (quis enim deprendere possit

7

Primary

furta Iovis?) profugus patriamque iramque parentis

8

Primary

vitat Agenorides Phoebique oracula supplex

9

Primary

consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit.

10

Primary

“Bos tibi” Phoebus ait “solis occurret in arvis,

11

Primary

nullum passa iugum curvique inmunis aratri.

12

Primary

Hac duce carpe vias et qua requieverit herba

13

Primary

moenia fac condas, Boeotiaque ma vocato.”

14

Primary

Vix bene Castalio Cadmus descenderat antro,

15

Primary

incustoditam lente videt ire iuvencam

16

Primary

nullum servitii signum cervice gerentem.

17

Primary

Subsequitur pressoque legit vestigia gressu,

18

Primary

auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat.

19

Primary

Iam vada Cephisi Panopesque evaserat arva:

20

Primary

bos stetit et tollens speciosam cornibus altis

21

Primary

ad caelum frontem mugitibus impulit auras,

22

Primary

atque ita, respiciens comites sua terga sequentes,

23

Primary

procubuit teneraque latus submisit in herba.

24

Primary

Cadmus agit grates peregrinaeque oscula terrae

25

Primary

figit et ignotos montes agrosque salutat.

26

Primary

Sacra Iovi facturus erat. Iubet ire ministros

27

Primary

et petere e vivis libandas fontibus undas.

28

Primary

Silva vetus stabat, nulla violata securi,

29

Primary

et specus in medio, virgis ac vimine densus,

30

Primary

efficiens humilem lapidum compagibus arcum,

31

Primary

uberibus fecundus aquis, ubi conditus antro

32

Primary

Martius anguis erat, cristis praesignis et auro;

33

Primary

igne micant oculi, corpus tumet omne venenis,

34

Primary

tres vibrant linguae, triplici stant ordine dentes.

35

Primary

Quem postquam Tyria lucum de gente profecti

36

Primary

infausto tetigere gradu, demissaque in undas

37

Primary

urna dedit sonitum, longo caput extulit antro

38

Primary

caeruleus serpens horrendaque sibila misit.

39

Primary

Effluxere urnae manibus sanguisque reliquit

40

Primary

corpus, et attonitos subitus tremor occupat artus.

41

Primary

Ille volubilibus squamosos nexibus orbes

42

Primary

torquet et inmensos saltu sinuatur in arcus,

43

Primary

ac media plus parte leves erectus in auras

44

Primary

despicit omne nemus, tantoque est corpore, quanto

45

Primary

si totum spectes, geminas qui separat arctos.

46

Primary

Nec mora, Phoenicas, sive illi tela parabant,

47

Primary

sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque,

48

Primary

occupat: hos morsu, longis complexibus illos,

49

Primary

hos necat adfiatu funesti tabe veneni.

50

Primary

Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras:

51

Primary

quae mora sit sociis, miratur Agenore natus,

52

Primary

vestigatque viros. Tegimen derepta leoni

53

Primary

pellis erat, telum splendenti lancea ferro

54

Primary

et iaculum, teloque animus praestantior omni.

55

Primary

Ut nemus intravit letataque corpora vidit

56

Primary

victoremque supra spatiosi corporis hostem

57

Primary

tristia sanguinea lambentem vulnera lingua,

58

Primary

“aut ultor vestrae, fidissima corpora, mortis,

59

Primary

aut comes” inquit “ero.” Dixit, dextraque molarem

60

Primary

sustulit et magnum magno conamine misit.

61

Primary

Illius impulsu cum turribus ardua celsis

62

Primary

moenia mota forent: serpens sine vulnere mansit

63

Primary

loricaeque modo squamis defensus et atrae

64

Primary

duritia pellis validos cute reppulit ictus.

65

Primary

At non duritia iaculum quoque vicit eadem:

66

Primary

quod medio lentae spinae curvamine fixum

67

Primary

constitit et totum descendit in ilia ferrum.

68

Primary

Ille dolore ferox caput in sua terga retorsit

69

Primary

vulneraque adspexit fixumque hastile momordit

70

Primary

idque, ubi vi multa partem labefecit in omnem,

71

Primary

vix tergo eripuit; ferrum tamen ossibus haesit.

72

Primary

Tum vero, postquam solitas accessit ad iras

73

Primary

causa recens, plenis tumuerunt guttura venis,

74

Primary

spumaque pestiferos circumfluit albida rictus,

75

Primary

terraque rasa sonat squamis, quique halitus exit

76

Primary

ore niger Stygio, vitiatas inficit auras.

77

Primary

Ipse modo inmensum spiris facientibus orbem

78

Primary

cingitur, interdum longa trabe rectior adstat

79

Primary

impete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis

80

Primary

fertur et obstantes proturbat pectore silvas.

81

Primary

Cedit Agenorides paulum spolioque leonis

82

Primary

sustinet incursus instantiaque ora retardat

83

Primary

cuspide praetenta. Furit ille et inania duro

84

Primary

vulnera dat ferro figitque in acumine dentes.

85

Primary

Iamque venenifero sanguis manare palato

86

Primary

coeperat et virides adspergine tinxerat herbas:

87

Primary

sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu

88

Primary

laesaque colla dabat retro plagamque sedere

89

Primary

cedendo arcebat nec longius ire sinebat,

90

Primary

donec Agenorides coniectum in guttura ferrum

91

Primary

usque sequens pressit, dum retro quercus eunti

92

Primary

obstitit, et fixa est pariter cum robore cervix.

93

Primary

Pondere serpentis curvata est arbor et ima

94

Primary

parte flagellari gemuit sua robora caudae.

95

Primary

Dum spatium victor victi considerat hostis,

96

Primary

vox subito audita est; neque erat cognoscere promptum

97

Primary

unde, sed audita est: “Quid, Agenore nate, peremptum

98

Primary

serpentem spectas? et tu spectabere serpens.”

99

Primary

Ille diu pavidus pariter cum mente colorem

100

Primary

perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant.

101

Primary

Ecce viri fautrix, superas delapsa per auras,

102

Primary

Pallas adest motaeque iubet supponere terrae

103

Primary

vipereos dentes, populi incrementa futuri.

104

Primary

Paret et, ut presso sulcum patefecit aratro,

105

Primary

spargit humi iussos, mortalia semina, dentes.

106

Primary

Inde (fide maius) glaebae coepere moveri,

107

Primary

primaque de sulcis acies apparuit hastae,

108

Primary

tegmina mox capitum picto nutantia cono,

109

Primary

mox umeri pectusque onerataque bracchia telis

110

Primary

exsistunt, crescitque seges clipeata virorum.

111

Primary

Sic ubi tolluntur festis aulaea theatris,

112

Primary

surgere signa solent primumque ostendere vultus,

113

Primary

cetera paulatim, placidoque educta tenore

114

Primary

tota patent imoque pedes in margine ponunt.

115

Primary

Territus hoste novo Cadmus capere arma parabat:

116

Primary

“ne cape”, de populo, quem terra creaverat, unus

117

Primary

exclamat “nec te civilibus insere bellis.”

118

Primary

Atque ita terrigenis rigido de fratribus unum

119

Primary

comminus ense ferit; iaculo cadit eminus ipse.

120

Primary

Hunc quoque qui leto dederat, non longius illo

121

Primary

vivit et exspirat modo quas acceperat auras;

122

Primary

exemploque pari furit omnis turba, suoque

123

Primary

Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres.

124

Primary

Iamque brevis vitae spatium sortita iuventus

125

Primary

sanguineam tepido plangebat pectore matrem,

126

Primary

quinque superstitibus, quorum fuit unus Echion.

127

Primary

Is sua iecit humo monitu Tritonidis arma

128

Primary

fraternaeque fidem pacis petiitque deditque.

129

Primary

Hos operis comites habuit Sidonius hospes,

130

Primary

cum posuit iussam Phoebeis sortibus urbem.

131

Primary

Iam stabant Thebae: poteras iam, Cadme, videri

132

Primary

exsilio felix. Soceri tibi Marsque Venusque

133

Primary

contigerant: huc adde genus de coniuge tanta,

134

Primary

tot natos natasque et pignera cara nepotes,

135

Primary

hos quoque iam iuvenes. Sed scilicet ultima semper

136

Primary

exspectanda dies homini est, dicique beatus

137

Primary

ante obitum nemo supremaque funera debet.

138

Primary

Prima nepos inter tot res tibi, Cadme, secundas

139

Primary

causa fuit luctus, alienaque cornua fronti

140

Primary

addita, vosque canes satiatae sanguine erili.

141

Primary

At bene si quaeras, fortunae crimen in illo,

142

Primary

non scelus invenies: quod enim scelus error habebat?

143

Primary

Mons erat infectus variarum caede ferarum;

144

Primary

iamque dies medius rerum contraxerat umbras

145

Primary

et sol ex aequo meta distabat utraque,

146

Primary

cum iuvenis placido per devia lustra vagantes

147

Primary

participes operum compellat Hyantius ore:

148

Primary

“Lina madent, comites, ferrumque cruore ferarum,

149

Primary

fortunamque dies habuit satis. Altera lucem

150

Primary

cum croceis invecta rotis Aurora reducet,

151

Primary

propositum repetemus opus; nunc Phoebus utraque

152

Primary

distat idem terra finditque vaporibus arva.

153

Primary

Sistite opus praesens nodosaque tollite lina.”

154

Primary

Iussa viri faciunt intermittuntque laborem.

155

Primary

Vallis erat piceis et acuta densa cupressu,

156

Primary

nomine Gargaphie, succinctae sacra Dianae.

157

Primary

Cuius in extremo est antrum nemorale recessu,

158

Primary

arte laboratum nulla: simulaverat artem

159

Primary

ingenio natura suo; nam pumice vivo

160

Primary

et levibus tofis nativum duxerat arcum.

161

Primary

Fons sonat a dextra, tenui perlucidus unda,

162

Primary

margine gramineo patulos succinctus hiatus.

163

Primary

Hic dea silvarum venatu fessa solebat

164

Primary

virgineos artus liquido perfundere rore.

165

Primary

Quo postquam subiit, nympharum tradidit uni

166

Primary

armigerae iaculum pharetramque arcusque retentos;

167

Primary

altera depositae subiecit bracchia pallae,

168

Primary

vincla duae pedibus demunt; nam doctior illis

169

Primary

Ismenis Crocale sparsos per colla capillos

170

Primary

conligit in nodum, quamvis erat ipsa solutis.

171

Primary

Excipiunt laticem Nepheleque Hyaleque Rhanisque

172

Primary

et Psecas et Phiale funduntque capacibus urnis.

173

Primary

Dumque ibi perluitur solita Titania lympha,

174

Primary

ecce nepos Cadmi dilata parte laborum

175

Primary

per nemus ignotum non certis passibus errans

176

Primary

pervenit in lucum: sic illum fata ferebant.

177

Primary

Qui simul intravit rorantia fontibus antra,

178

Primary

sicut erant, viso nudae sua pectora nymphae

179

Primary

percussere viro, subitisque ululatibus omne

180

Primary

implevere nemus circumfusaeque Dianam

181

Primary

corporibus texere suis; tamen altior illis

182

Primary

ipsa dea est colloque tenus supereminet omnes.

183

Primary

Qui color infectis adversi solis ab ictu

184

Primary

nubibus esse solet aut purpureae aurorae,

185

Primary

is fuit in vultu visae sine veste Dianae.

186

Primary

Quae quamquam comitum turba est stipata suarum,

187

Primary

in latus obliquum tamen adstitit oraque retro

188

Primary

flexit, et ut vellet promptas habuisse sagittas,

189

Primary

quas habuit sic hausit aquas vultumque virilem

190

Primary

perfudit, spargensque comas ultricibus undis

191

Primary

addidit haec cladis praenuntia verba futurae:

192

Primary

“Nunc tibi me posito visam velamine narres,

193

Primary

si poteris narrare, licet.” Nec plura minata

194

Primary

dat sparso capiti vivacis cornua cervi,

195

Primary

dat spatium collo summasque cacuminat aures,

196

Primary

cum pedibusque manus, cum longis bracchia mutat

197

Primary

cruribus et velat maculoso vellere corpus.

198

Primary

Additus et pavor est. Fugit Autonoeius heros

199

Primary

et se tam celerem cursu miratur in ipso.

200

Primary

Ut vero vultus et cornua vidit in unda,

201

Primary

“me miserum!” dicturus erat: vox nulla secuta est.

202

Primary

Ingemuit: vox illa fuit, lacrimaeque per ora

203

Primary

non sua fluxerunt; mens tantum pristina mansit.

204

Primary

Quid faciat? repetatne domum et regalia tecta

205

Primary

an lateat silvis? pudor hoc, timor impedit illud.

206

Primary

Dum dubitat, videre canes. Primumque Melampus

207

Primary

Ichnobatesque sagax latratu signa dedere,

208

Primary

Gnosius Ichnobates, Spartana gente Melampus.

209

Primary

Inde ruunt alii rapida velocius aura,

210

Primary

Pamphagus et Dorceus et Oribasus, Arcades omnes,

211

Primary

Nebrophonusque valens et trux cum Laelape Theron

212

Primary

et pedibus Pterelas et naribus utilis Agre,

213

Primary

Hylaeusque ferox, nuper percussus ab apro,

214

Primary

deque lupo concepta Nape, pecudesque secuta

215

Primary

Poemenis et natis comitata Harpyia duobus,

216

Primary

et substricta gerens Sicyonius ilia Ladon,

217

Primary

et Dromas et Canache Sticteque et Tigris et Alce

218

Primary

et niveis Leucon et villis Asbolus atris

219

Primary

praevalidusque Lacon et cursu fortis Aello

220

Primary

et Thous et Cyprio velox cum fratre Lycisce,

221

Primary

et nigram medio frontem distinctus ab albo

222

Primary

Harpalos, et Melaneus hirsutaque corpore Lachne,

223

Primary

et patre Dictaeo, sed matre Laconide nati

224

Primary

Labros et Argiodus, et acutae vocis Hylactor,

225

Primary

quosque referre mora est. Ea turba cupidine praedae

226

Primary

per rupes scopulosque adituque carentia saxa,

227

Primary

quaque est difficilis quaque est via nulla, sequuntur.

228

Primary

Ille fugit per quae fuerat loca saepe secutus,

229

Primary

heu famulos fugit ipse suos. Clamare libebat

230

Primary

“Actaeon ego sum, dominum cognoscite vestrum!”

231

Primary

Verba animo desunt: resonat latratibus aether.

232

Primary

Prima Melanchaetes in tergo vulnera fecit,

233

Primary

proxima Therodamas, Oresitrophus haesit in armo:

234

Primary

tardius exierant, sed per compendia montis

235

Primary

anticipata via est. Dominum retinentibus illis,

236

Primary

cetera turba coit confertque in corpore dentes.

237

Primary

Iam loca vulneribus desunt. Gemit ille sonumque,

238

Primary

etsi non hominis, quem non tamen edere possit

239

Primary

cervus habet, maestisque replet iuga nota querellis.

240

Primary

Et genibus pronis supplex similisque roganti

241

Primary

circumfert tacitos tamquam sua bracchia vultus.

242

Primary

At comites rapidum solitis hortatibus agmen

243

Primary

ignari instigant oculisque Actaeona quaerunt

244

Primary

et velut absentem certatim Actaeona clamant

245

Primary

(ad nomen caput ille refert), et abesse queruntur

246

Primary

nec capere oblatae segnem spectacula praedae.

247

Primary

Vellet abesse quidem, sed adest; velletque videre,

248

Primary

non etiam sentire canum fera facta suorum.

249

Primary

Undique circumstant mersisque in corpore rostris

250

Primary

dilacerant falsi dominum sub imagine cervi.

251

Primary

nec nisi finita per plurima vulnera vita

252

Primary

ira pharetratae fertur satiata Dianae.

253

Primary

Rumor in ambiguo est: aliis violentior aequo

254

Primary

visa dea est, alii laudant dignamque severa

255

Primary

virginitate vocant; pars invenit utraque causas.

256

Primary

Sola Iovis coniunx non tam culpetne probetne

257

Primary

eloquitur, quam clade domus ab Agenore ductae

258

Primary

gaudet et a Tyria conlectum paelice transfert

259

Primary

in generis socios odium. Subit ecce priori

260

Primary

causa recens, gravidamque dolet de semine magni

261

Primary

esse Iovis Semelen. Dum linguam ad iurgia solvit,

262

Primary

“profeci quid enim totiens per iurgia?” dixit:

263

Primary

“ipsa petenda mihi est, ipsam, si maxima Iuno

264

Primary

rite vocor, perdam, si me gemmantia dextra

265

Primary

sceptra tenere decet, si sum regina Iovisque

266

Primary

et soror et coniunx, certe soror. At, puto, furto est

267

Primary

contenta, et thalami brevis est iniuria nostri:

268

Primary

concipit, id deerat! manifestaque crimina pleno

269

Primary

fert utero, et mater, quod vix mihi contigit uno

270

Primary

de Iove vult fieri: tanta est fiducia formae.

271

Primary

Fallat eam faxo; nec sum Saturnia, si non

272

Primary

ab Iove mersa suo Stygias penetrabit in undas.”

273

Primary

Surgit ab his solio fulvaque recondita nube

274

Primary

limen adit Semeles. Nec nubes ante removit,

275

Primary

quam simulavit anum posuitque ad tempora canos

276

Primary

sulcavitque cutem rugis et curva trementi

277

Primary

membra tulit passu; vocem quoque fecit anilem,

278

Primary

ipsaque erat Beroe, Semeles Epidauria nutrix.

279

Primary

Ergo ubi captato sermone diuque loquendo

280

Primary

ad nomen venere Iovis, suspirat et “opto,

281

Primary

Iuppiter ut sit” ait: “metuo tamen omnia: multi

282

Primary

nomine divorum thalamos iniere pudicos.

283

Primary

Nec tamen esse Iovem satis est: det pignus amoris,

284

Primary

si modo verus is est, quantusque et qualis ab alta

285

Primary

Iunone excipitur, tantus talisque, rogato,

286

Primary

det tibi complexus suaque ante insignia sumat.”

287

Primary

Talibus ignaram Iuno Cadmeida dictis

288

Primary

formarat. Rogat illa Iovem sine nomine munus.

289

Primary

Cui deus “elige” ait: “nullam patiere repulsam.

290

Primary

Quoque magis credas, Stygii quoque conscia sunto

291

Primary

numina torrentis: timor et deus ille deorum est“.

292

Primary

Laeta malo nimiumque potens perituraque amantis

293

Primary

obsequio Semele “qualem Saturnia” dixit

294

Primary

“te solet amplecti, Veneris cum foedus initis,

295

Primary

da mihi te talem.” Voluit deus ora loquentis

296

Primary

opprimere: exierat iam vox properata sub auras.

297

Primary

Ingemuit; neque enim non haec optasse, neque ille

298

Primary

non iurasse potest. Ergo maestissimus altum

299

Primary

aethera conscendit vultuque sequentia traxit

300

Primary

nubila, quis nimbos inmixtaque fulgura ventis

301

Primary

addidit et tonitrus et inevitabile fulmen.

302

Primary

Qua tamen usque potest, vires sibi demere temptat;

303

Primary

nec, quo centimanum deiecerat igne Typhoea,

304

Primary

nunc armatur eo: nimium feritatis in illo est.

305

Primary

Est aliud levius fulmen, cui dextra Cyclopum

306

Primary

saevitiae flammaeque minus, minus addidit irae;

307

Primary

tela secunda vocant superi. Capit illa, domumque

308

Primary

intrat Agenoream. Corpus mortale tumultus

309

Primary

non tulit aetherios donisque iugalibus arsit.

310

Primary

Imperfectus adhuc infans genetricis ab alvo

311

Primary

eripitur, patrioque tener (si credere dignum est)

312

Primary

insuitur femori maternaque tempora complet.

313

Primary

Furtim illum primis Ino matertera cuuis

314

Primary

educat: inde datum nymphae Nyseides antris

315

Primary

occuluere suis lactisque alimenta dedere.

316

Primary

Dumque ea per terras fatali lege geruntur

317

Primary

tutaque bis geniti sunt incunabula Bacchi,

318

Primary

forte Iovem memorant, diffusum nectare, curas

319

Primary

seposuisse graves vacuumque agitasse remissos

320

Primary

cum Iunone iocos et “maior vestra profecto est,

321

Primary

quam quae contingit maribus” dixisse “voluptas.”

322

Primary

Illa negat. Placuit quae sit sententia docti

323

Primary

quaerere Tiresiae: venus huic erat utraque nota.

324

Primary

Nam duo magnorum viridi coeuntia silva

325

Primary

corpora serpentum baculi violaverat ictu;

326

Primary

deque viro factus (mirabile) femina septem

327

Primary

egerat autumnos. Octavo rursus eosdem

328

Primary

vidit, et “est vestrae si tanta potentia plagae”

329

Primary

dixit “ut auctoris sortem in contraria mutet,

330

Primary

nunc quoque vos feriam.” Percussis anguibus isdem

331

Primary

forma prior rediit genetivaque venit imago.

332

Primary

Arbiter hic igitur sumptus de lite iocosa

333

Primary

dicta Iovis firmat. Gravius Saturnia iusto

334

Primary

nec pro materia fertur doluisse, suique

335

Primary

iudicis aeterna damnavit lumina nocte.

336

Primary

At pater omnipotens (neque enim licet inrita cuiquam

337

Primary

facta dei fecisse deo) pro lumine adempto

338

Primary

scire futura dedit, poenamque levavit honore.

339

Primary

Ille per Aonias fama celeberrimus urbes

340

Primary

inreprehensa dabat populo responsa petenti.

341

Primary

Prima fide vocisque ratae temptamina sumpsit

342

Primary

caerula Liriope. Quam quondam flumine curvo

343

Primary

implicuit clausaeque suis Cephisus in undis

344

Primary

vim tulit. Enixa est utero pulcherrima pleno

345

Primary

infantem, nymphis iam tunc qui posset amari,

346

Primary

Narcissumque vocat. De quo consultus, an esset

347

Primary

tempora maturae visurus longa senectae,

348

Primary

fatidicus vates “si se non noverit” inquit.

349

Primary

Vana diu visa est vox auguris: exitus illam

350

Primary

resque probat letique genus novitasque furoris.

351

Primary

Namque ter ad quinos unum Cephisius annum

352

Primary

addiderat poteratque puer iuvenisque videri:

353

Primary

multi illum iuvenes, multae cupiere puellae.

354

Primary

Sed fuit in tenera tam dura superbia forma:

355

Primary

nulli illum iuvenes, nullae tetigere puellae.

356

Primary

Adspicit hunc trepidos agitantem in retia cervos

357

Primary

vocalis nymphe, quae nec reticere loquenti,

358

Primary

nec prior ipsa loqui didicit, resonabilis Echo.

359

Primary

Corpus adhuc Echo, non vox erat; et tamen usum

360

Primary

garrula non alium, quam nunc habet, oris habebat,

361

Primary

reddere de multis ut verba novissima posset.

362

Primary

Fecerat hoc Iuno, quia, cum deprendere posset

363

Primary

cum Iove saepe suo nymphas in monte iacentes,

364

Primary

illa deam longo prudens sermone tenebat,

365

Primary

dum fugerent nymphae. Postquam Saturnia sensit

366

Primary

“huius” ait “linguae, qua sum delusa, potestas

367

Primary

parva tibi dabitur vocisque brevissimus usus”:

368

Primary

reque minas firmat. Tamen haec in fine loquendi

369

Primary

ingeminat voces auditaque verba reportat.

370

Primary

Ergo ubi Narcissum per devia rura vagantem

371

Primary

vidit et incaluit, sequitur vestigia furtim,

372

Primary

quoque magis sequitur, flamma propiore calescit,

373

Primary

non aliter, quam cum summis circumlita taedis

374

Primary

admotas rapiunt vivacia sulphura flammas.

375

Primary

O quotiens voluit blandis accedere dictis

376

Primary

et molles adhibere preces: natura repugnat

377

Primary

nec sinit incipiat. Sed, quod sinit, illa parata est

378

Primary

exspectare sonos, ad quos sua verba remittat.

379

Primary

Forte puer comitum seductus ab agmine fido,

380

Primary

dixerat “ecquis adest?” et “adest!” responderat Echo.

381

Primary

Hic stupet, utque aciem partes dimittit in omnes,

382

Primary

voce “veni!” magna clamat: vocat illa vocantem.

383

Primary

Respicit et rursus nullo veniente “quid” inquit

384

Primary

“me fugis?” et totidem, quot dixit, verba recepit.

385

Primary

Perstat et, alternae deceptus imagine vocis,

386

Primary

“huc coeamus!” ait: nullique libentius umquam

387

Primary

responsura sono “coeamus” rettulit Echo,

388

Primary

et verbis favet ipsa suis egressaque silva

389

Primary

ibat, ut iniceret sperato bracchia collo.

390

Primary

Ille fugit fugiensque “manus complexibus aufer:

391

Primary

ante” ait “emoriar, quam sit tibi copia nostri.”

392

Primary

Rettulit illa nihil nisi “sit tibi copia nostri.”

393

Primary

Spreta latet silvis pudibundaque frondibus ora

394

Primary

protegit et solis ex illo vivit in antris.

395

Primary

Sed tamen haeret amor crescitque dolore repulsae.

396

Primary

Extenuant vigiles corpus miserabile curae,

397

Primary

adducitque cutem macies et in aera sucus

398

Primary

corporis omnis abit. Vox tantum atque ossa supersunt:

399

Primary

vox manet; ossa ferunt lapidis traxisse figuram.

400

Primary

inde latet silvis nulloque in monte videtur;

401

Primary

omnibus auditur: sonus est, qui vivit in illa.

402

Primary

Sic hanc, sic alias undis aut montibus ortas

403

Primary

luserat hic nymphas, sic coetus ante viriles.

404

Primary

Inde manus aliquis despectus ad aethera tollens

405

Primary

“sic amet ipse licet sic non potiatur amato!”

406

Primary

dixerat. Adsensit precibus Rhamnusia iustis.

407

Primary

Fons erat inlimis, nitidis argenteus undis,

408

Primary

quem neque pastores neque pastae monte capellae

409

Primary

contigerant aliudve pecus, quem nulla volucris

410

Primary

nec fera turbarat nec lapsus ab arbore ramus.

411

Primary

Gramen erat circa, quod proximus umor alebat,

412

Primary

silvaque sole locum passura tepescere nullo.

413

Primary

Hic puer, et studio venandi lassus et aestu,

414

Primary

procubuit faciemque loci fontemque secutus.

415

Primary

dumque sitim sedare cupit, sitis altera crevit.

416

Primary

Dumque bibit, visae correptus imagine formae

417

Primary

spem sine corpore amat: corpus putat esse, quod unda est

418

Primary

adstupet ipse sibi, vultuque inmotus eodem

419

Primary

haeret, ut e Pario formatum marmore signum.

420

Primary

Spectat humi positus geminum, sua lumina, sidus

421

Primary

et dignos Baccho, dignos et Apolline crines

422

Primary

impubesque genas et eburnea colla decusque

423

Primary

oris et in niveo mixtum candore ruborem,

424

Primary

cunctaque miratur, quibus est mirabilis ipse.

425

Primary

Se cupit imprudens et qui probat, ipse probatur,

426

Primary

dumque petit, petitur, pariterque accendit et ardet.

427

Primary

Inrita fallaci quotiens dedit oscula fonti!

428

Primary

In mediis quotiens visum captantia collum

429

Primary

bracchia mersit aquis, nec se deprendit in illis!

430

Primary

Quid videat, nescit: sed quod videt, uritur illo,

431

Primary

atque oculos idem, qui decipit, incitat error.

432

Primary

Credule, quid frusta simulacra fugacia captas?

433

Primary

quod petis, est nusquam; quod amas, avertere, perdes.

434

Primary

Ista repercussae, quam cernis, imaginis umbra est:

435

Primary

nil habet ista sui; tecum venitque manetque,

436

Primary

tecum discedet, si tu discedere possis.

437

Primary

Non illum Cereris, non illum cura quietis

438

Primary

abstrahere inde potest, sed opaca fusus in herba

439

Primary

spectat inexpleto mendacem lumine formam,

440

Primary

perque oculos perit ipse suos; paulumque levatus

441

Primary

ad circumstantes tendens sua bracchia silvas

442

Primary

“ecquis, io silvae, crudelius” inquit “amavit?

443

Primary

Scitis enim, et multis latebra opportuna fuistis.

444

Primary

Ecquem, cum vestrae tot agantur saecula vitae,

445

Primary

qui sic tabuerit, longo meministis in aevo?

446

Primary

Et placet et video; sed quod videoque placetque,

447

Primary

non tamen invenio: tantus tenet error amantem.

448

Primary

Quoque magis doleam, nec nos mare separat ingens,

449

Primary

nec via nec montes nec clausis moenia portis:

450

Primary

exigua prohibemur aqua. Cupit ipse teneri:

451

Primary

nam quotiens liquidis porreximus oscula lymphis,

452

Primary

hic totiens ad me resupino nititur ore.

453

Primary

Posse putes tangi: minimum est, quod amantibus obstat.

454

Primary

Quisquis es, huc exi! quid me, puer unice, fallis,

455

Primary

quove petitus abis? certe nec forma nec aetas

456

Primary

est mea quam fugias, et amarunt me quoque nymphae.

457

Primary

Spem mihi nescio quam vultu promittis amico,

458

Primary

cumque ego porrexi tibi bracchia, porrigis ultro:

459

Primary

cum risi, adrides; lacrimas quoque saepe notavi

460

Primary

me lacrimante tuas, nutu quoque signa remittis,

461

Primary

et quantum motu formosi suspicor oris,

462

Primary

verba refers aures non pervenientia nostras.

463

Primary

Iste ego sum: sensi, nec me mea fallit imago.

464

Primary

Uror amore mei, flammas moveoque feroque.

465

Primary

Quid faciam? roger, anne rogem? quid deinde rogabo?

466

Primary

quod cupio mecum est: inopem me copia fecit.

467

Primary

O utinam a nostro secedere corpore possem!

468

Primary

Votum in amante novum: vellem quod amamus abesset! —

469

Primary

Iamque dolor vires adimit, nec tempora vitae

470

Primary

longa meae superant, primoque exstinguor in aevo.

471

Primary

Nec mihi mors gravis est posituro morte dolores:

472

Primary

hic, qui diligitur, vellem diuturnior esset.

473

Primary

Nunc duo concordes anima moriemur in una.”

474

Primary

Dixit et ad faciem rediit male sanus eandem

475

Primary

et lacrimis turbavit aquas, obscuraque moto

476

Primary

reddita forma lacu est. Quam cum vidisset abire,

477

Primary

“quo refugis? remane, nec me, crudelis, amantem

478

Primary

desere!” clamavit: “liceat, quod tangere non est,

479

Primary

adspicere et misero praebere alimenta furori.”

480

Primary

Dumque dolet, summa vestem deduxit ab ora

481

Primary

nudaque marmoreis percussit pectora palmis.

482

Primary

Pectora traxerunt tenuem percussa ruborem,

483

Primary

non aliter quam poma solent, quae candida parte,

484

Primary

parte rubent, aut ut variis solet uva racemis

485

Primary

ducere purpureum nondum matura colorem.

486

Primary

Quae simul adspexit liquefacta rursus in unda,

487

Primary

non tulit ulterius, sed ut intabescere flavae

488

Primary

igne levi cerae matutinaeque pruinae

489

Primary

sole tepente solent, sic attenuatus amore

490

Primary

liquitur et tecto paulatim carpitur igni.

491

Primary

Et neque iam color est mixto candore rubori,

492

Primary

nec vigor et vires et quae modo visa placebant,

493

Primary

nec corpus remanet, quondam quod amaverat Echo.

494

Primary

Quae tamen ut vidit, quamvis irata memorque,

495

Primary

indoluit, quotiensque puer miserabilis “eheu”

496

Primary

dixerat, haec resonis iterabat vocibus “eheu”;

497

Primary

cumque suos manibus percusserat ille lacertos,

498

Primary

haec quoque reddebat sonitum plangoris eundem.

499

Primary

Ultima vox solitam fuit haec spectantis in undam,

500

Primary

“heu frustra dilecte puer!” totidemque remisit

501

Primary

verba locus, dictoque vale “vale!” inquit et Echo.

502

Primary

Ille caput viridi fessum submisit in herba;

503

Primary

lumina mors clausit domini mirantia formam.

504

Primary

Tunc quoque se, postquam est inferna sede receptus,

505

Primary

in Stygia spectabat aqua. Planxere sorores

506

Primary

naides et sectos fratri posuere capillos,

507

Primary

planxerunt dryades: plangentibus adsonat Echo.

508

Primary

Iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant:

509

Primary

nusquam corpus erat; croceum pro corpore florem

510

Primary

inveniunt, foliis medium cingentibus albis.

511

Primary

Cognita res meritam vati per Achaidas urbes

512

Primary

attulerat famam, nomenque erat auguris ingens.

513

Primary

Spernit Echionides tamen hunc ex omnibus unus,

514

Primary

contemptor superum, Pentheus, praesagaque ridet

515

Primary

verba senis tenebrasque et cladem lucis ademptae

516

Primary

obicit. Ille movens albentia tempora canis

517

Primary

“quam felix esses, si tu quoque luminis huius

518

Primary

orbus” ait “fieres, ne Bacchica sacra videres!

519

Primary

Namque dies aderit, quam non procul auguror esse,

520

Primary

qua novus huc veniat, proles Semeleia, Liber;

521

Primary

quem nisi templorum fueris dignatus honore,

522

Primary

mille lacer spargere locis et sanguine silvas

523

Primary

foedabis matremque tuam matrisque sorores.

524

Primary

Evenient; neque enim dignabere numen honore,

525

Primary

meque sub his tenebris nimium vidisse quereris.”

526

Primary

Talia dicentem proturbat Echione natus.

527

Primary

Dicta fides sequitur, responsaque vatis aguntur:

528

Primary

Liber adest, festisque fremunt ululatibus agri;

529

Primary

turba ruit, mixtaeque viris matresque nurusque

530

Primary

vulgusque proceresque ignota ad sacra feruntur.

531

Primary

“Quis furor, anguigenae, proles Mavortia, vestras

532

Primary

attonuit mentes?” Pentheus ait: “aerane tantum

533

Primary

aere repulsa valent et adunco tibia cornu

534

Primary

et magicae fraudes, ut, quos non bellicus ensis,

535

Primary

non tuba terruerit, non strictis agmina telis,

536

Primary

femineae voces et mota insania vino

537

Primary

obscenique greges et inania tympana vincant?

538

Primary

Vosne, senes, mirer, qui longa per aequora vecti

539

Primary

hac Tyron, hac profugos posuistis sede penates,

540

Primary

nunc sinitis sine Marte capi? vosne, acrior aetas,

541

Primary

o iuvenes, propiorque meae, quos arma tenere,

542

Primary

non thyrsos, galeaque tegi, non fronde, decebat?

543

Primary

Este, precor, memores, qua sitis stirpe creati,

544

Primary

illiusque animos, qui multos perdidit unus,

545

Primary

sumite serpentis! Pro fontibus ille lacuque

546

Primary

interiit: at vos pro fama vincite vestra!

547

Primary

Ille dedit leto fortes, vos pellite molles

548

Primary

et patrium retinete decus. Si fata vetabant

549

Primary

stare diu Thebas, utinam tormenta virique

550

Primary

moenia diruerent, ferrumque ignisque sonarent!

551

Primary

Essemus miseri sine crimine, sorsque querenda,

552

Primary

non celanda foret, lacrimaeque pudore carerent.

553

Primary

At nunc a puero Thebae capientur inermi,

554

Primary

quem neque bella iuvant nec tela nec usus equorum,

555

Primary

sed madidi murra crines mollesque coronae

556

Primary

purpuraque et pictis intextum vestibus aurum.

557

Primary

Quem quidem ego actutum (modo vos absistite) cogam

558

Primary

adsumptumque patrem commentaque sacra fateri.

559

Primary

An satis Acrisio est animi contemnere vanum

560

Primary

numen et Argolicas venienti claudere portas,

561

Primary

Penthea terrebit cum totis advena Thebis?

562

Primary

Ite citi” (famulis hoc imperat), “ite ducemque

563

Primary

attrahite huc vinctum! iussis mora segnis abesto.”

564

Primary

Hunc avus, hunc Athamas, hunc cetera turba suorum

565

Primary

corripiunt dictis frustraque inhibere laborant.

566

Primary

Acrior admonitu est, inritaturque retenta

567

Primary

et crescit rabies, remoraminaque ipsa nocebant.

568

Primary

Sic ego torrentem, qua nil obstabat eunti,

569

Primary

lenius et modico strepitu decurrere vidi:

570

Primary

at quacumque trabes obstructaque saxa tenebant,

571

Primary

spumeus et fervens et ab obice saevior ibat.

572

Primary

Ecce cruentati redeunt et, Bacchus ubi esset,

573

Primary

quaerenti domino Bacchum vidisse negarunt;

574

Primary

“hunc” dixere “tamen comitem famulumque sacrorum

575

Primary

cepimus”; et tradunt manibus post terga ligatis

576

Primary

sacra dei quondam Tyrrhena gente secutum.

577

Primary

Adspicit hunc Pentheus oculis, quos ira tremendos

578

Primary

fecerat, et quamquam poenae vix tempora differt,

579

Primary

“o periture tuaque aliis documenta dature

580

Primary

morte” ait, “ede tuum nomen nomenque parentum

581

Primary

et patriam, morisque novi cur sacra frequentes.”

582

Primary

Ille metu vacuus “nomen mihi” dixit “Acoetes,

583

Primary

patria Maeonia est, humili de plebe parentes.

584

Primary

Non mihi quae duri colerent pater arva iuvenci,

585

Primary

lanigerosve greges, non ulla armenta reliquit;

586

Primary

pauper et ipse fuit, linoque solebat et hamis

587

Primary

decipere et calamo salientes ducere pisces.

588

Primary

Ars illi sua census erat. Cum traderet artem,

589

Primary

“accipe quas habeo, studii successor et heres,”

590

Primary

dixit “opes.” Moriensque mihi nil ille reliquit

591

Primary

praeter aquas: unum hoc possum appellare paternum.

592

Primary

Mox ego, ne scopulis haererem semper in isdem,

593

Primary

addidici regimen dextra moderante carinae

594

Primary

flectere et Oleniae sidus pluviale capellae

595

Primary

Taygetenque hyadasque oculis arctonque notavi

596

Primary

ventorumque domos et portus puppibus aptos.

597

Primary

Forte petens Delum Chiae telluris ad oras

598

Primary

applicor et dextris adducor litora remis,

599

Primary

doque leves saltus udaeque inmittor harenae.

600

Primary

Nox ubi consumpta est (aurora rubescere prima

601

Primary

coeperat), exsurgo, laticesque inferre recentes

602

Primary

admoneo monstroque viam, quae ducat ad undas.

603

Primary

Ipse, quid aura mihi tumulo promittat ab alto

604

Primary

prospicio comitesque voco repetoque carinam.

605

Primary

“Adsumus en!” inquit sociorum primus Opheltes,

606

Primary

utque putat, praedam deserto nactus in agro,

607

Primary

virginea puerum ducit per litora forma.

608

Primary

Ille mero somnoque gravis titubare videtur

609

Primary

vixque sequi. Specto cultum faciemque gradumque:

610

Primary

nil ibi quod credi posset mortale videbam.

611

Primary

Et sensi et dixi sociis: “Quod numen in isto

612

Primary

corpore sit, dubito; sed corpore numen in isto est.

613

Primary

Quisquis es, o faveas nostrisque laboribus adsis.

614

Primary

His quoque des veniam.” — “Pro nobis mitte precari”

615

Primary

Dictys ait, quo non alius conscendere summas

616

Primary

ocior antemnas prensoque rudente relabi.

617

Primary

Hoc Libys, hoc flavus, prorae tutela, Melanthus,

618

Primary

hoc probat Alcimedon, et qui requiemque modumque

619

Primary

voce dabat remis, animorum hortator Epopeus,

620

Primary

hoc omnes alii: praedae tam caeca cupido est.

621

Primary

“Non tamen hanc sacro violari pondere pinum

622

Primary

perpetiar” dixi: “pars hic mihi maxima iuris”;

623

Primary

inque aditu obsisto. Furit audacissimus omni

624

Primary

de numero Lycabas, qui Tusca pulsus ab urbe

625

Primary

exsilium dira poenam pro caede luebat.

626

Primary

Is mihi, dum resto, iuvenali guttura pugno

627

Primary

rupit et excussum misisset in aequora, si non

628

Primary

haesissem, quamvis amens, in fune retentus.

629

Primary

Impia turba probat factum. Tum denique Bacchus

630

Primary

(Bacchus enim fuerat), veluti clamore solutus

631

Primary

sit sopor aque mero redeant in pectora sensus,

632

Primary

“quid facitis? quis clamor?” ait “qua, dicite, nautae,

633

Primary

huc ope perveni? quo me deferre paratis?”

634

Primary

“Pone metum”, Proreus “et quos contingere portus

635

Primary

ede velis” dixit: “terra sistere petita.” —

636

Primary

“Naxon” ait Liber “cursus advertite vestros.

637

Primary

Illa mihi domus est, vobis erit hospita tellus.”

638

Primary

Per mare fallaces perque omnia numina iurant

639

Primary

sic fore, meque iubent pictae dare vela carinae.

640

Primary

Dextera Naxos erat. Dextra mihi lintea danti

641

Primary

“quid facis, o demens? quis te furor—?” inquit Opheltes.

642

Primary

Pro se quisque timet: “laevam pete” maxima nutu

643

Primary

pars mihi significat, pars quid velit aure susurrat.

644

Primary

Obstipui “capiat” que “aliquis moderamina” dixi

645

Primary

meque ministerio scelerisque artisque removi.

646

Primary

Increpor a cunctis, totumque inmurmurat agmen.

647

Primary

E quibus Aethalion “te scilicet omnis in uno

648

Primary

nostra salus posita est” ait, et subit ipse meumque

649

Primary

explet opus, Naxoque petit diversa relicta.

650

Primary

Tum deus inludens, tamquam modo denique fraudem

651

Primary

senserit, e puppi pontum prospectat adunca

652

Primary

et flenti similis “non haec mihi litora, nautae,

653

Primary

promisistis” ait, “non haec mihi terra rogata est.

654

Primary

Quo merui poenam facto? quae gloria vestra est,

655

Primary

si puerum iuvenes, si multi fallitis unum?”

656

Primary

Iamdudum flebam: lacrimas manus impia nostras

657

Primary

ridet et impellit properantibus aequora remis.

658

Primary

Per tibi nunc ipsum (nec enim praesentior illo

659

Primary

est deus) adiuro, tam me tibi vera referre,

660

Primary

quam veri maiora fide: stetit aequore puppis

661

Primary

haud aliter quam si siccum navale teneret.

662

Primary

Illi admirantes remorum in verbere perstant

663

Primary

velaque deducunt geminaque ope currere temptant.

664

Primary

Impediunt hederae remos nexuque recurvo

665

Primary

serpunt et gravidis distinguunt vela corymbis.

666

Primary

Ipse racemiferis frontem circumdatus uvis

667

Primary

pampineis agitat velatam frondibus hastam.

668

Primary

Quem circa tigres simulacraque inania lyncum

669

Primary

pictarumque iacent fera corpora pantherarum.

670

Primary

Exsiluere viri, sive hoc insania fecit,

671

Primary

sive timor, primusque Medon nigrescere coepit

672

Primary

corpore et expresso spinae curvamine flecti.

673

Primary

Incipit huic Lycabas: “In quae miracula” dixit

674

Primary

“verteris?” et lati rictus et panda loquenti

675

Primary

naris erat, squamamque cutis durata trahebat.

676

Primary

At Libys obstantes dum vult obvertere remos,

677

Primary

in spatium resilire manus breve vidit et illas

678

Primary

iam non esse manus, iam pinnas posse vocari.

679

Primary

Alter, ad intortos cupiens dare bracchia funes,

680

Primary

bracchia non habuit, truncoque repandus in undas

681

Primary

corpore desiluit: falcata novissima cauda est,

682

Primary

qualia dimidiae sinuantur cornua lunae.

683

Primary

Undique dant saltus multaque adspergine rorant

684

Primary

emerguntque iterum redeuntque sub aequora rursus

685

Primary

inque chori ludunt speciem lascivaque iactant

686

Primary

corpora et acceptum patulis mare naribus efflant.

687

Primary

De modo viginti (tot enim ratis illa ferebat)

688

Primary

restabam solus. Pavidum gelidumque trementi

689

Primary

corpore vixque meum firmat deus “excute” dicens

690

Primary

“corde metum Diamque tene.” Delatus in illam

691

Primary

accessi sacris Baccheaque sacra frequento.”

692

Primary

“Praebuimus longis” Pentheus “ambagibus aures”

693

Primary

inquit “ut ira mora vires absumere posset.

694

Primary

Praecipitem famuli rapite hunc cruciataque diris

695

Primary

corpora tormentis Stygiae demittite nocti.”

696

Primary

Protinus abstractus solidis Tyrrhenus Acoetes

697

Primary

clauditur in tectis; et dum crudelia iussae

698

Primary

instrumenta necis ferrumque ignesque parantur,

699

Primary

sponte sua patuisse fores lapsasque lacertis

700

Primary

sponte sua fama est nullo solvente catenas.

701

Primary

Perstat Echionides. Nec iam iubet ire, sed ipse

702

Primary

vadit, ubi electus facienda ad sacra Cithaeron

703

Primary

cantibus et clara bacchantum voce sonabat.

704

Primary

Ut fremit acer equus, cum bellicus aere canoro

705

Primary

signa dedit tubicen, pugnaeque adsumit amorem,

706

Primary

Penthea sic ictus longis ululatibus aether

707

Primary

movit, et audito clamore recanduit ira.

708

Primary

Monte fere medio est, cingentibus ultima silvis,

709

Primary

purus ab arboribus, spectabilis undique campus.

710

Primary

Hic oculis illum cernentem sacra profanis

711

Primary

prima videt, prima est insano concita cursu,

712

Primary

prima suum misso violavit Penthea thyrso

713

Primary

mater. “Io, geminae” clamavit “adeste sorores!

714

Primary

ille aper, in nostris errat qui maximus agris,

715

Primary

ille mihi feriendus aper.” Ruit omnis in unum

716

Primary

turba furens; cunctae coeunt trepidumque sequuntur,

717

Primary

iam trepidum, iam verba minus violenta loquentem,

718

Primary

iam se damnantem, iam se peccasse fatentem.

719

Primary

Saucius ille tamen “fer opem, matertera” dixit

720

Primary

“Autonoë! moveant animos Actaeonis umbrae.”

721

Primary

Illa, quis Actaeon, nescit dextramque precantis

722

Primary

abstulit: Inoo lacerata est altera raptu.

723

Primary

Non habet infelix quae matri bracchia tendat,

724

Primary

trunca sed ostendens deiectis vulnera membris

725

Primary

“adspice, mater!” ait. Visis ululavit Agaue

726

Primary

collaque iactavit movitque per aera crinem

727

Primary

avulsumque caput digitis complexa cruentis

728

Primary

clamat “io comites, opus haec victoria nostrum est!”

729

Primary

Non citius frondes autumni frigore tactas

730

Primary

iamque male haerentes alta rapit arbore ventus,

731

Primary

quam sunt membra viri manibus direpta nefandis.

732

Primary

Talibus exemplis monitae nova sacra frequentant

733

Primary

turaque dant sanctasque colunt Ismenides aras.

Text notes and edition context

Work

Metamorphoses

Ovid arranges myth as a chain of transformations, linking creation, desire, punishment, divine violence, and poetic self-fashioning across fifteen books.

Mythological epic / narrative poem | Original language: Latin

Early Imperial Roman poem, completed in the early 1st century CE

You are reading Book 3.

Primary Edition

Hugo Magnus

Latin | Verse

Latin base text via Perseus canonical TEI

This is the Magnus Latin text as distributed in the Perseus canonical repository.

Pilot canonical-spine import for Metamorphoses source books with line-level CTS identity preserved.

Source family: Latin canonical pilot texts

PerseusDL canonical-latinLit | CC BY-SA 4.0 upstream canonical text

Pinned canonical Latin TEI imports staged as pilot source-of-truth readings.

CTS range: urn:cts:latinLit:phi0959.phi006.perseus-lat2:3.1 -> urn:cts:latinLit:phi0959.phi006.perseus-lat2:3.733

Pinned source commit: e69eee761e5b

Source path: data/phi0959/phi006/phi0959.phi006.perseus-lat2.xml

Primary source: Latin canonical pilot texts | PerseusDL canonical-latinLit.

Canonical pilot note: this original-language edition is currently imported for Book 3 only and carries line-level CTS URNs in the runtime corpus.